जनावरहरूले किन दिन्छन् पहरा?
नेपालका गल्ली र
चोकहरूमा पाइला टेक्ने बित्तिकै विदेशी पर्यटकहरू मात्र होइन, हामी स्वदेशीहरू पनि एउटा विशेष दृश्य देखेर मन्त्रमुग्ध हुन्छौँ। तपाईँले
कहिल्यै सोच्नुभएको छ, मन्दिरका खुड्किला र ढोकाहरूमा
ढुङ्गाका ती विशाल जनावरहरूले शताब्दीयौंदेखि किन पहरा दिइरहेका होलान्?
नेपाल भ्रमणमा आउने
पर्यटकहरूले अक्सर सोध्ने गर्छन्, यी निर्जीव मूर्तिहरू
राख्नुको पछाडि के रहस्य छ? हाम्रा मन्दिर र घरका आँगनहरू
केवल ढुङ्गा र माटोका संरचना मात्र होइनन्, यी त हाम्रो अगाध
आस्था र प्राचीन बुद्धिमत्ताका अनुपम नमुना हुन्। आउनुहोस्, यी
पत्थरका पहरेदार र पवित्र आँगनका लुकेका पाटाहरू खोतल्ने प्रयास गरौँ।
मन्दिरका
द्वारपाल: पत्थरका जनावर र तिनको भूमिका
नेपालका मन्दिरहरूको
प्रवेशद्वारमा हामीले सिंह, हात्ती, मयूर वा गरुडका मूर्तिहरू लहरै बसेको देख्छौँ। भक्तपुरको प्रसिद्ध ङातापोल
(न्यातपोल) मन्दिरका खुड्किलाहरूमा रहेका ती शक्तिशाली पहलवान र जनावरहरू हुन् वा
चाँगुनारायणको प्रवेशद्वारमा रहेको गरुड, यी केवल सजावटका
लागि मात्र बनाइएका होइनन्।
सांस्कृतिक र पौराणिक
मान्यता अनुसार यी मूर्तिहरूले 'पहरा' दिने शक्तिशाली 'द्वारपाल'को
भूमिका निर्वाह गर्छन्। यिनले मन्दिरभित्रको मुख्य देवताको रक्षा गर्ने र
नकारात्मक ऊर्जालाई बाहिरै रोक्ने विश्वास गरिन्छ। नेपालका मन्दिरहरुको ढोका
अगाडिको भागमा जनावरहरुको मुर्तिले पहरा दिएको दृश्य जताततै देख्न पाइन्छ। यी
मूर्तिहरूले भक्तजनलाई मन्दिरभित्र प्रवेश गर्नुअघि एक प्रकारको आध्यात्मिक
अनुशासन र मर्यादाको महसुस गराउँछन्। पाटन दरबार स्क्वायरका मन्दिरहरूमा देखिने
सिंहका जोडीहरूले मन्दिरको राजकीय र दैवी शक्तिको प्रतिनिधित्व गर्छन्।
घरको
आँगन: जहाँ अध्यात्म र दैनिक जीवन जोडिन्छ
पर्यटकहरू मन्दिरको
भव्यता देखेर मात्र होइन, नेपालीहरूले आफ्नै घरको सानो
आँगनमा भक्तिपूर्वक पूजा गरेको देखेर पनि अचम्मित पर्छन्। नेपाली संस्कृतिमा घरको
आँगन भनेको केवल खुल्ला ठाउँ मात्र होइन, यो त एउटा 'घरेलु मन्दिर' हो।
- दैनिक उपासना:
आँगनमा
रहेको तुलसीको मठ वा थानी देवताको स्थानमा गरिने दैनिक पूजाले घर र बाहिरी
संसारबीचको सम्बन्धलाई जोड्छ।
- सकारात्मक ऊर्जा:
बिहानै
आँगन बढारकुँढार गरी जल छर्केर गरिने पूजाले घरमा सकारात्मक ऊर्जा र मानसिक शान्ति
ल्याउने विश्वास गरिन्छ। यति मात्र होइन, नेपाली
संस्कृतिमा मन्दिर र घरको आँगन एकअर्काका परिपूरक हुन्। मन्दिरलाई 'सार्वजनिक आस्था'को केन्द्र मानिन्छ भने आँगनलाई 'पारिवारिक संस्कार' हस्तान्तरण गर्ने थलोका रूपमा
लिइन्छ।
पौराणिक
र सांस्कृतिक महत्त्व
तपाईँले याद
गर्नुभएको छ? यी जनावरहरू कुनै न कुनै देवी-देवतासँग
प्रत्यक्ष जोडिएका हुन्छन्। पौराणिक शास्त्रहरूमा जनावरहरूलाई देवताको 'वाहन' (सवारी) र शक्तिको प्रतीक मानिएको छ:
- सिंह:
भगवती दुर्गाको वाहनका रूपमा सिंहले शक्ति, साहस र शौर्यको प्रतिनिधित्व गर्छ।
- हात्ती:
इन्द्र र गणेशसँग जोडिएको हात्तीलाई ऐश्वर्य, सौभाग्य र बुद्धिको प्रतीक मानिन्छ।
- मयूर र गरुड:
मयूर कुमार कार्तिकेयको वाहन हो भने गरुड भगवान विष्णुको,
जसले तीक्ष्ण दृष्टि र भक्तिको सन्देश दिन्छन्। यी जनावरहरूलाई
ढोकामा राख्नुको अर्थ यो पनि हो कि हामी प्रकृति र जीवजन्तुलाई दैवी शक्तिको
अभिन्न अङ्गका रूपमा सम्मान गर्छौँ।
वैज्ञानिक
र व्यवहारिक दृष्टिकोण
यी संरचनाहरूको पछाडि
केवल धार्मिक आस्था मात्र होइन, ठोस व्यवहारिक र
वैज्ञानिक आधारहरू पनि छन्:
- स्थानीय इन्जिनियरिङ र वास्तु:
वास्तुशास्त्र अनुसार मन्दिरको प्रवेशद्वारमा भारी पत्थरका
मूर्तिहरू राख्दा जमिनको सन्तुलन कायम हुन्छ। स्थानीय ढुङ्गाको प्रयोग
गर्नुको मुख्य कारण यसको टिकाउपन हो। घाम, पानी र
हावासँग जुध्न सक्ने हुनाले नै हाम्रा पुर्खाहरूले ढुङ्गालाई कला र सुरक्षाको
माध्यम बनाए।
- मनोवैज्ञानिक प्रभाव:
जब हामी मन्दिर छिर्दा विशाल र शक्तिशाली जनावरका मूर्तिहरू
देख्छौँ, हाम्रो मस्तिष्कमा स्वतः एक प्रकारको
भयमिश्रित आदर र सुरक्षाको भाव पैदा हुन्छ। यसले मानिसलाई अनुशासित बनाउन
मनोवैज्ञानिक रूपमा मद्दत गर्छ।
निष्कर्ष:
सम्पदाको जीवन्त रूप
नेपालका मन्दिर र
आँगनमा देखिने यी साना लाग्ने परम्पराहरूले नै हाम्रो पहिचानलाई विश्वसामु विशिष्ट
बनाएका छन्। ढुङ्गाका यी पहरेदारहरूले केवल मन्दिरको रक्षा मात्र गरेका छैनन्, यिनले त हाम्रो पुर्ख्यौली सीप र दर्शनलाई पनि जीवित राखेका छन्। हाम्रा
यी सम्पदाहरू निर्जीव पत्थर मात्र होइनन्, यी त बोल्ने
इतिहास हुन्।
अन्त्यमा, हामीले हाम्रा यी गौरवशाली प्रतीकहरूको अर्थ र यसको वैज्ञानिक महत्त्व
नयाँ पुस्तालाई हतान्तरण गर्नु अति आवश्यक छ। अस्तु।
